ЁЯЗоЁЯЗ│ рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди рджेрд╢ рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг—рдорд╣рдд्рд╡, рдХाрд░рдг рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡

(UPSC Mains рд╕्рддрд░ рдХा 3000-рд╢рдм्рджीрдп рдиिрдмंрдз)


рднूрдоिрдХा

рднाрд░рдд рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЬрдЯिрд▓, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рддрд░ीрдХृрдд рдФрд░ рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╡िрдХाрд╕, рдЕрд╡рд╕рд░ рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рд╣ी рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ी, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡рд░्рдЧ, рдЬाрддिрдЧрдд рд╕्рдеिрддि, рд╢िрдХ्рд╖ा, рднूрдоि рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ाрдзрдиों рд╕े рднी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдиे рдЗрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкिрдЫрдб़े рд╡рд░्рдЧों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдеा। рдкрд░ंрддु рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдвाँрдЪा рдмрджрд▓рддा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдпрд╣ рдмрд╣рд╕ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдХि рдХ्рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧ (EWS) рднी рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं?

2019 рдоें 103рд╡ें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЖрд░्рдеिрдХ рдоाрдирджंрдб рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд▓ाрдЧू рдХिрдпा। рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдиीрддि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдирдИ рджिрд╢ा рдХा рд╕ंрдХेрдд рднी рдеा, рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЬाрддि рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рди рд╣ोрдХрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рджुрд░्рдмрд▓рддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднी рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдпрд╣ рдиिрдмंрдзt. 

  рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдФрд░ рдмрд╣ुрд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдорд╣рдд्рд╡, рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं, рддрд░्рдХ, рдЪुрдиौрддिрдпों рдФрд░ рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।


1. рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि

рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬाрддि-рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫрдб़ाрдкрди рдиे рджेрд╢ рдХी рдмрдб़ी рдЖрдмाрджी рдХो рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рджूрд░ рд░рдЦा। рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рдеा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг—

  • рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 14 – рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
  • рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 15(4) – рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкिрдЫрдб़े рд╡рд░्рдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
  • рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 16(4) – рдкिрдЫрдб़े рд╡рд░्рдЧों рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 46 – рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧों рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╡ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди

рдЗрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ SC, ST, рдФрд░ рдмाрдж рдоें OBC рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЧрдпा।

рд▓ेрдХिрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдХा рджाрдпрд░ा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдв़рддा рдЧрдпा। рдХрдИ рдРрд╕े рдЬाрддीрдп рд╕рдоूрд╣ рдЬो “рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡рд░्рдЧ” рдХрд╣рд▓ाрддे рдеे, рд╡े рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧंрднीрд░ рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдЖ рдЧрдП। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХुрдЫ рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ो рдЧрдП рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдкाрдд्рд░ рдмрдиे рд░рд╣े। рдЗрд╕ рдмрджрд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдиे рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдоाрдирджंрдбों рдХे рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा।


2. рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा

2.1 рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХा рдмрдв़рддा рдЕंрддрд░

NITI Aayog рдФрд░ World Inequality Database рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 25–30% рдЖрдмाрджी рдЕрднी рднी рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдпा рдиीрдЪे рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдХेрд╡рд▓ рд░ोрдЬ़рдЧाрд░ рдХी рдХрдоी рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै—
▪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдоी
▪ рдкोрд╖рдг рдХा рдЕрднाрд╡
▪ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рддрдХ рдХрдо рдкрд╣ुँрдЪ
▪ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рд╕े рджूрд░ी

рдпे рд╕рднी рдЧрд░ीрдмी рдХो рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдмрдиाрддे рд╣ैं।

рдРрд╕े рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЬाрддि-рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рди्рдпाрдп рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдирд╣ीं рд░рд╣ा।


2.2 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा—
“рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░ + рд╕рдоाрди рдкрд░िрдгाрдо”

рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЧрд░ीрдмी рдЙрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкिрдЫрдб़ा рдоाрдиा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рднрд▓े рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдЬाрддि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдХ्рдпों рди рд╣ो।
рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдм рдЬाрддि + рдЖрд░्рдеिрдХ рдХрдордЬोрд░ी + рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкिрдЫрдб़ाрдкрди + рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।


2.3 рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг

рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे 2022 рдоें 103рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХो рдоाрди्рдпрддा рджी, рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдХि—

  • рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоूрд▓ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдирд╣ीं рд╣ै।
  • рдпрд╣ “рд╕рдоाрдирддा” рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै, рд╡िрд░ोрдз рдирд╣ीं।
  • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдм рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рдиे EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡ैрдз рдФрд░ рдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЪिрдд рдард╣рд░ाрдпा।


3. рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡

3.1 рдЧрд░ीрдмों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ

рдЧрд░ीрдмी рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд░ोрдз рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕рднी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рд▓ोрдЧ—
▪ рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рдлीрд╕
▪ рдХोрдЪिंрдЧ
▪ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा
▪ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
рдХो рд╡рд╣рди рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे।

EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै।


3.2 рдоेрд░िрдЯोрдХ्рд░ेрд╕ी рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕ंрддुрд▓рди

рднाрд░рдд рдоें “рдоेрд░िрдЯ” рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

  • рдЕрдЪ्рдЫे рд╕्рдХूрд▓
  • рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдПрдХ्рд╕ेрд╕
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी
  • рдХोрдЪिंрдЧ
    рдЗрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╣ी рдоेрд░िрдЯ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै।

EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЙрди рдЧрд░ीрдм рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдоंрдЪ рджेрддा рд╣ै рдЬो рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।


3.3 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдиाрд╡ рдоें рдХрдоी

рдЬрдм рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХेрд╡рд▓ рдЬाрддि рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡рд░्рдЧ рдоें рдиाрд░ाрдЬ़рдЧी рдмрдв़рддी рд╣ै।
EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЗрд╕ рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдХрдо рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдв़ाрддा рд╣ै।


3.4 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдпोрдЧрджाрди

EWS рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рд╕े—

  • рдоाрдирд╡ рдкूँрдЬी рдоें рд╡ृрдж्рдзि
  • рдХौрд╢рд▓ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрдХाрд╕
  • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдоें рд╕ुрдзाрд░
  • рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि

рдпे рд╕рднी рдХाрд░рдХ GDP рдХो рджीрд░्рдШрдХाрд▓ рдоें рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрддे рд╣ैं।


4. рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг

4.1 рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЧрд░ीрдмी

рднाрд░рдд рдоें рдЧрд░ीрдмी рд╕िрд░्рдл рдЖрдп рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं рд╣ै—
▪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдоी
▪ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ
▪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкूंрдЬी рдХा рдЕрднाрд╡
▪ рддрдХрдиीрдХी рдкрд╣ुंрдЪ
рдЗрди рд╕рднी рдХाрд░рдХों рдиे рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ों рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рдЦा рд╣ै।


4.2 рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкिрдЫрдб़ाрдкрди

рдкूрд░्рд╡ी рднाрд░рдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдкрд╣ाрдб़ी рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдХрдордЬोрд░िрдпाँ рдЕрдзिрдХ рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ैं।
EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдРрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдмрдв़ाрддा рд╣ै।


4.3 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди

рдХрдИ рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдордЬрдмूрдд рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡рд░्рдЧ рдХे рдХрдИ рд╕рдоूрд╣ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рд╣ैं।
“рдХ्рд░ीрдоी рд▓ेрдпрд░” рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рднी рдЗрд╕ी рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддा рд╣ै।


5. рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рднाрд╡

5.1 рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡

(1) рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдмрдв़ी

IIT, IIM, рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рддрдеा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें EWS рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।

(2) рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдмрдв़े

рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें 10% EWS рдХोрдЯा рдиे рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХिрдпा।

(3) рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि

рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों рдХे рдЧрд░ीрдмों рдХो рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рдиे рд╕े “рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдмрдиाрдо рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡рд░्рдЧ” рдХी рд╡िрднाрдЬрдХ рд░ेрдЦा рдХрдо рд╣ुрдИ рд╣ै।

(4) рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг

EWS рд╢्рд░ेрдгी рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдмेрд╣рддрд░ рдиौрдХрд░िрдпाँ рдкाрддे рд╣ैं, рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдЧрд░ीрдмी рдХे рдЪрдХ्рд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рддी рд╣ैं।


5.2 рдЪुрдиौрддिрдпाँ

(1) рдкाрдд्рд░рддा рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा

рдЖрдп-рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдоें рдлрд░्рдЬीрд╡ाрдб़ा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рдЪुрдиौрддी рд╣ै।
рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЧрд░ीрдм рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।

(2) рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрдоी

рд╕ीрдЯें рд╕ीрдоिрдд рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ै।

(3) рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХा рдЦрддрд░ा

рд╡ोрдЯ рдмैंрдХ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрдИ рдмाрд░ EWS рдоाрдирджंрдб рдХो рдвीрд▓ा рдпा рдХрдаोрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।

(4) рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдзाрди рдХा рдЕрднाрд╡

рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╕्рдеाрдпी рд╕рдоाрдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै;
рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде—
▪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ुрдзाрд░
▪ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕
▪ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди
рдЬैрд╕ी рдиीрддिрдпाँ рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं।


6. рдиैрддिрдХ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢

6.1 рд╕рдоाрдирддा рдмрдиाрдо рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░

рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—
“рд╕рднी рдХो рдмрд░ाрдмрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ + рдЬीрд╡рди-рд╕्рддрд░ рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рд╕ाрдзрди।”

EWS рдЗрд╕ी рд╡िрдЪाрд░ рдХो рд╕ुрджृрдв़ рдХрд░рддा рд╣ै।


6.2 рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдд्рдоा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░

рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХрднी рднी рдХिрд╕ी рд╡рд░्рдЧ рдХो рджंрдбिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЕрд╡рд╕рд░-рд╡ंрдЪिрдд рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рдеा।
рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЗрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै।


6.3 рдиैрддिрдХ рд╡ैрдзрддा

рдЧрд░ीрдмी рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рднेрджрднाрд╡ рд╣ै।
рдЬिрд╕ рдХिрд╢ोрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкрдв़рдиे рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕े рдХेрд╡рд▓ “рдЬाрддि” рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ рди рдоिрд▓рдиा рдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг рд╣ै।
EWS рдЗрд╕ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХा рдиैрддिрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै।


7. рдЖрдЧे рдХा рдоाрд░्рдЧ (Way Forward)

1. рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдкाрдд्рд░рддा рдиिрд░्рдзाрд░рдг

рдЖрдп рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХो рдЖрдзाрд░ рд╡ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдбेрдЯाрдмेрд╕ рд╕े рдЬोрдб़рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

2. рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЧрд░ीрдмी рдХो рдоाрдирджंрдб рдоें рдЬोрдб़рдиा

рдХेрд╡рд▓ рдЖрдп рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि—
▪ рд╢िрдХ्рд╖ा
▪ рдЖрд╡ाрд╕
▪ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп
▪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкूंрдЬी
рдЗрди рд╕рднी рдХो рдкाрдд्рд░рддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдП।

3. рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди

EWS рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╣рд░ 5 рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдХрд▓рди рд╣ो।

4. рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрдзाрд░

рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдХेрд▓ा рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЙрдкрдХрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै;
▪ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕
▪ MSME рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рд╕рд░
▪ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди
▪ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा
рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рднाрд░рдд рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ाрд▓ा рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдирддा, рди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪрд░рдг рд╣ै। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдиीрддि рдХा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै—рдЬрд╣ाँ рдЬाрддि рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рдЧрд░ीрдмी, рд╡ंрдЪрдиा рдФрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ों рд╕े рджूрд░ी рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкिрдЫрдб़ाрдкрди рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

EWS рдЖрд░рдХ्рд╖рдг, рдпрджि рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг рддрд░ीрдХे рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдП, рддो рдпрд╣ рднाрд░рдд рдоें—

▪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрдв़ाрдиे,
▪ рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХा рдЕрдзिрдХрддрдо рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे,
▪ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЧрддि рджेрдиे,
▪ рдФрд░ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि

рдХी рд░ाрд╣ рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдордЬрдмूрдд рдХрд░ेрдЧा।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд рдХी рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдпाрдд्рд░ा рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рд╣ै рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдЕрдзिрдХ рди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг, рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै।



рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкोрд╕्рдЯ

рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рдоाрдирд╡рддा рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

Consistency Se Zero Se Banta Hai Hero

ЁЯЗоЁЯЗ│ "рднाрд░рдд рдЕрдкрдиी рдмेрдЯिрдпों рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै" ЁЯЗоЁЯЗ│ ✍️With Respect & Pride— Rakesh Mishra